“Kana simas enja bershengi hakjardem ke simas verver thaj na dzeanavas sostar. Simas de kana dzeanav man jekh loshalo chavo. Sas man but amale andi shkola. Numa sea kadala paruvdile andi pandzto klasa.”

Andi Bulgarja, sar ande maj but thana ando Esto Europako, Romane chavoren butivar naj len akcheso ki lashi edukatzja. Romane chavore ande rigatune shkole agorisarde shkola bi te dzeanen te drabaren vaj sar te hramosaren. Ando bjandimasko foro,  sijamen segregujme primaro shkola pe shtarto klasa. Kodi skhola sas numa 100 metri kotar muro kher numa miri day na mukleas man te dzeav ande kodi shkola. Oi dzeangleas ke othe na ka avel man jekh lashi edukatzja thaj kadea oi ingerdeas man ande jekh shkola kaj sikaven vi chavore gadze.

Laki dechisja nas lokes. O dzeamos ki shkola thaj kotar i shkola sas pharo. Vi kana muro phuro ci dikhelas mishto laki dechisja. On na dzeanenas sostar me trebal te dzeav ande kodi dureardi shkola thaj te sikavav rigate mure kuzinendar. Numa muro dad dzeanelas sostar. Oi dzeanelas ke i edukatzja sas i kludi. Muri daj zumadeas te feril man e nasulimatendar andi shkola. Mure dada phende ke maj mishtes si  te vakearen mantza ando kher gadzikanes ka te na avel man akchento romano. Kadea on ferisarde man but.

Kana gelem andi pandzto klasa, Romane chavore kotar muri mahala malade te dzean vi on ande miri shkola. On sas mure amale save prindzaravas len thaj avile te khelas amenge. Numa lokes mure kolegura tzirdepe palpale kana dikhle ke me beshav thaj prindzarav man Romane chavorentza. Von phende karing mande “tzigan.” Na dzeanavas sostar. Sas vareso nasul? Sostar on gindinas ke me sim vareso aver ? Hakjardeman doshali, sar kana kerdem vareso bango.

Kotar atunchi kana simas ladzeavardo, thaj dikhlem so nasul phiravenaspe mantza mure kolegura thaj vi e profesora. Me ci phendem mure dadenge vaj varekaske aver so ulo mantza andi shkola. Sas mange ladzeavo.

Vi kana sas kodola bersha kadea de phare sas man pasha mande miri daj savi delas man zor te dzeav maj dur te sikjuvav. Agorisardem o koledzjumo thaj gelem te sikjuvav zurnalizmo ando Sophjako  Univerziteto. Numa vi ando univerziteto ni skepisajlem e stereotipurendar. Ando muro angluno kurso e studentura astarde te vakjaren “melale roma.” Ande jekh momento darjalem ke varekon prindzardeas man. Numa on na dzeanenas ke sim Rom.  Ni nakhleas lenge ando shero ke jekh Rom shaj te avel lentza pe shkola.

Simas po universiteto kana astardem te rodav historja, shib thaj Romani kultura. Drabardem lila vash Romengi historja, thaj sas man i baht te arakhav aver studentura, profesora, zurnalistura, thaj intelektuala save sas Roma. Kana agorisardem, astardem te kerav buki ando  Romano zurnalo Drom Dromendar. Sigo hakjardem ke na sas man sostar te ladzeav sim jekh Romani dzjuvli, thaj sim barikani pe so me sim.

But aver sar mande na gindin kadea. But Roma terne chavore barjon bi te dzeanen lengi historja thaj kon si on chaches. But godjaver Roma garaven pengo chacho  identiteto. Garavenpen sar vi kerdem. But purane stereotipura ande amare sotzjeteta kerdeas amen te hakjaras amen sar dujto klasa manushengi; sar kana ame na sam kotor andar o them thaj ke ame numa trajs ande getoura thaj mahale.

E Roma si Europako maj baro minoriteto. But lendar na dzeanen te drabaren, naj len buki thaj hal len o chjororipe. Inke naj amen jekh kethano dikhipe vash kadi problema. Europa nashti te na dikhel e Romen.

Europa trebal te kerel puterdo  o drom karing edukatzja kalitativo savore chavorenge. Vi kana avileas zakono kotar  Europaki Kriss vash Manushenge Chachimata kontra e Czehjka Republika, Greshka, thaj, palutno shon, Kroatzja,  e Roma si regularno shude rigate kotar edukatzja . Europa trebal te astarel te reshisarel kadi buki vash o identiteto—kerindoj siguro ke e shkolake chavore sikaven jekh avrestar, vash lengo ververipe, thaj vash o fakti ke naj khanchi nasul o diversiteto. Ba maj but o diversiteto si vareso so barvarel savoren.

Mura dajaki dechizja te bisharel man ki shkola gadzikani paruvdeas muro dzivdipe. Akana bukjarav te paruvav o dzivdipe avrre terne Romenge. Ko Open Society Instituto zutiv terne Romen kotar Tzentralo thaj Estikani Europa ka te len stipendja thaj siklearimaske kursura. Kadala shajmata sikjarel terne Roma sar te keren maj lashe sfatura thaj te keren maj mishto ande lengo komuniteto.

Numa nashti te keras korkoro. Europa kethanes amentza trebal te lel godorvalipe ka te del savoren barabar akcheso ki lashi edukatzja —thaj te inzarel thaj zorarel jekh nevi generatzja Romane dzjuvleangi thaj murshengi save ka ingeren pengo komuniteto ko jekh chacho paruvdipe ande sea themeske sfere kotar lengo dzivdipe.

Violeta Naydenova si jekh programosski sherutni ando OSI Romane Initzjative.