Pashal 3,000 Roma mule ando Auschwitz ando Augusto 1944. Pala 70 bersha, hramosarel o Bernard Rorke, ame nashti te phandas e jakha vash o risko savo vazdel les i chachi phakh ekstremistongi.
Andi Budapesta ando Augusto 2,jekh grupa Romengi thaj na Roma manusha kidepe ko memorjalo Holokaustosko banka po Danubo ande jekh biglasoski thaj solemno komemoratzja vash pashal dopash miljono Roma save mule ando Baro Porrajmos ("Great Devouring") ande vasta le Nazistonge thaj lenge kolaboratora.
O gin e manushengo sas dzi kal 3,000 Roma mursh thaj dzjuvlea thaj chavore save sas bisharde merimaste andi reat Augusto 2-3, 1944, kana e Germanura phangle o Zigeunerlager ando Auschwitz-Birkenau. E sherutne e kamposke angluneder line dechiszja te mudaren manushen kotar“Romengo Than”ando Majo 1944. Kidiva 50-60 membrura kotar e spechjale SS uniteta phangle sidzilosa thaj dine avri le Romen. Ashundindoj maj anglal e Roma kerdepeske arme kotar sastrja, kondukte, lopetzi thaj aver improvizirime armja ande lenge vasta thaj na kamle te telearen ande aver than, o SS tzirdepe palpale thaj anulisarde i operatzjunea. 3000 Roma lashe buthjake sas transferuime ande aver kampo. Duj shon maj palal SS mudardeas 2,898. But anda lende sas nasfale, phure manusha, dzjuvlea thaj chavore. Jekh vast chavorenge garadile kana dikhle i operatzjunea, astardea len thaj mudardea len ande palal dive.
Luludzja sas inzarde thaj momelea astarde po memorjalo ando anav kodole manushengo,dzjuvleango thaj chavorengo mudarde duj bersha angle kotar neve-Nazistura ande jekh atako bombentza kontra e Roma save trajnas andi Hungarja. E mudarimata kerdile po fondo kerdo kotar e nasul vorbe phende andi medja savi bareardeas o anti-Gypsyismo thaj i chachi phakh paramilitaro sidikerdi kotar o ekstremisto partje Jobbik thaj leske manush squadristi. Sea kadea andi Czehja Republika sas neve-faschistonge atakujmata kontra Romane komuniteta. OSCE Ambasadoro Janez Lenarčič phendeas peskj griza vash kodo so barileas e ekstremisturenge aktzje ka te daraven e Romane komuniteta ande “manifestatzje intolerantzjeake, andralindoj anti-Roma rhetorika kerdi manushendar bare themeske po natzjonalo thaj telutno levelo”.
E phenimata grizake phende kotar Czehjako Sherutno Vaclav Havel palpale ando 1995, kana sikadeape o monumento andi memorja e Romengi viktimura ando Holokausto ando Lety, si la maj bari rezonantza avide. Havel phendeas atunchi vash so nasul si te na vazdas amen kontra sakojekh manifestatzja kotar kado nasulipe rasistikano:
Vi avdive ashunas varekana manusha phenindoj“E roma te shudas len ande gazoske kamere”. Vi avdie dikhas so khanchi na kerelpe vash kadala phenimata, mutzome zutipe vash kodola save hamin, ladzeaverde spektatora, kadi nevi divizja maskar manusha pala lengi ethnikani oridzinea. Sea kadala trebal dine tele jekhvar thaj jekhvar,soske si o chachutno than rasismosko
Pe isto vahtj deshushov bersha palal ando 2011, Czehjako Zeleno Partje sherutno Ondřej Liška akhardeas Czehjako sochjeteto te pathivarel i memorja kodolengi save sas kinujme thaj save hasardile mudarde ando Lety kampo, thaj phendeas ke kodi ferma balishengi si jekh ladzeavo vi vash e dzjvinde thaj vi vash e mule. Ov phendeas ke “jekh baro kotor kotar Czehjako sochjeteto vaj na dzeanel sar te prindzearel o fakto thaj te lel pe peske dume historjaki dosh vash so kerdilea e Romentza kathe, vaj na kamel te prindzearel” Ov phenel ke politikani elita si la komplichiteto ande kado “ladzeavaripe” thaj kritikujsardea len soske mukle te dzealpe karing o rasismo, thaj pherdo populizmo andi themeski politika thaj zorarde i indiferentza e manushengi vash i soarta kodolengi save mule ando Lety thaj kodolengi save sas deportujme ko Auschwitz-Birkenau. E maj terne save sas ando Lety tortujme ande jekh transporto bute manushengo ando Majo 1943 sas jekhe- sheoneski chajori Jiří Růžička thaj jekhe bershesko chavoro Blažej Růžička. Ando 21to shelibersh, anti-Gypsyizmo, si sar phendeas o Havel o nasulipe rasisto, inke kerel terne viktimura ando Februarje 2009, jekh chavoro pandze bershengo Robika Csorba sas pushkime thaj mudardo ov thaj lesko dad kana inklenas avri andoa kher savo sas dino jag ando Tatarszentgyorgy, Hungarja. Ando Aprilje sa kado bersh, andi Czehjako diz Vitkov, duje bershengi Natálka Kudriková phabili 80% kana lako kher sas atakujme Molotov kokteilurentza. Andi Hungarjaki diz Kisleta ando Augusto 2009, 13-bershengi Ketrin Balogh sas la but daba kotar pushke ande jekh atako ande lako kher kana vi laka daja, Maria, mudarde.
Ando 1938, Hannah Arendt hramosardeas “E Zidovura sas chalade kotar anti-Semitizmo soske e anti semitura si len nasul manusha thaj melale gindura upral e zidovura”.Vi kadea khanchi na sikileapes kotar o Holokausto,kadala nasulimata thaj melale vorbe shaj te aven shunde avdive vash e Roma. Politikake manusha kotar themeske partje save keren anti-Roma rhetorika ka te astaren votura ande alosarimata na numa ke melearen i memorja e mulengi ba shon ando risko vi o dzivdipe. Pala o masakro savo sas andi Norvedzja, vi kodola save si maj phangle shereste, politikake sherutne nashti te na dikhen o nasulipe avilo kotar chachutni phak ekstremisto. Shaj te keren nasul vi korkore lenge soske khelen peske jagasa kana keren anti-Roma rasizmo; soske o rasismo si, sar phendeas o Havel, angleder but bersha, jekh nasulimasko fenomeno savo rimol intrego sochjeteto.
Bernard Rorke si Mashkarthemutno Roditori thaj Advocacy Sherutno ando Open Society Roma Initzjative.
Jekh versja pe kado intervjo sas dino avri po Blogo maj anglal ko Open Society Foundations Blog.
Printable version
Email