LIL KARING I MEDJA
 
PRAGA, Oktobro 27, 2008—Ande palutne bersha o sistemo bukjako andi Cheshka Republika astardeas shukar evolutzja, thaj but manusha mangen buki, kodo kerdeas ka o bibukjaripe te tzjknjarelpe but. Mashakar e roma , sar phenel o nevo Lumjaki Banka rodipe, Cheshka Republika:Te Barearas o Shajpe e Romengo andi Buki [anglikanes; PDF - 691K], maj but de jekhpash roma Cheshkake ande bersha bukjake (15-64) si avri kotar o sistemo bukjako.

"Pe kado levelo, o bibukjaripe e Romengo si ekonomikani provokaztja kaj tzirdel pala peste but love," phenel i Orsalia Kalantzopoulos, Lumjaki Banka Sherutni vash Evropake Tzentralno thaj kotar i Baltika Thema, liparindoj so de love trebuj pokinde ka te dikeren o sotzjalno zutipe thaj pe aver rig xasarelpe jekh zorali kontributzja pe ekonomja pe inzardo-vaxti kotar bibukjake Roma. "Dikerindoj andi godzi ke i Cheshka Republika sar vi e thema kaj arakhen pen pasha late si len problema ke lenge manusha, sar populatzja si phuri, si pe lako ekonomikano intereso ka te kerel stratedzja pe lungo vremea vash o bibukjaripe, thaj kathe vi Roma trebuj te aven andre."

Lumjaki Banka raporto arakhel ke but Chehiko Roma kaj trajn ande rigatune diza si bibukjake soske naj len prindzearimos vash e bukja kaj mangen pen akana. Kado kerel ke phagel lengo shajpe ando sistemo bukjako thaj phagel i zor e manushengi ka te dzean te roden buki.

"Bibukjaripe andi Cheshka Republika peleas tal 5 protzentura ando maladipe e bershesko 2008," phenel Christian Bodewig, jekh senjoro ekonomisto kotar Lumjaki Banka thaj o maj zoralo manush kaj kerdeas o rodipe , "thaj o gin vash o bukjaripe si kadea sar sikavel o Evropako Unjako Lisabona tratato, 70 protzentura dzj ko 2010. Sarsar, numa 27 protzentura mashkar Roma bershenge bukjake kaj trajn ande rigatune diza si len buki, thaj po natzjonalno levelo 66 protzentura."

Rodindoj vash e resa kaj kerdeas o rodipe ande rigatune diza, gava kaj trajn Roma andi Chehja ando Aprilo 2008, dikhleape ke e Roma kotar i Chehja butivar ni maj roden buki soske kana gele to roden buki nas len shajpe – trin kotar shtar Roma mursha thaj jekh kotar duj dzjuvlea phende ke naj len buki soske ci araken bukjako.

Biprindzaripe mukel e Romen bibukjako

But roma kaj trajn ande rigatune komuniteta si len phare problemura soske i edukatzja si telutni, thaj but na dzeanen te ginaven, na dzeanen te drabaren – 60 protzentura si len numa kikiva klase thaj 14 protzentura phirde pe shkole nasfalenege. Pe aver rig si xarne thana bukjake kaj na mangen kalifikatzja andi Chehiko.Republika.

Kana e manusha na arakhen bukjako, but mashkar lende trajn loventza kotar o sotzjalno zutipe, e love kotar o sotzjalno sas dzj akana palutne bersha relativno bare kana si te keras komparatzja e loventza kaj lel o manush kotar buki; kado kerel ke but manusha na dzean te roden bukjako.

Pe aver rig, soske e roma kaj si len khera, si len uzilimata ki administraztja thaj kodo si jekh pharipe kana vakearas vash kodola manusha kaj astaren formalno buki . Jekh data astardo andi buki formalno, jekh kotor kotar lengo shonesko pokinimos shinelpe thaj dzeal ko sistemo kaj kidel e uzilimata, kodo kerel ke na-formalno bukjaripe thaj sotzjalno zutipe si jekh stratedzja kaj but manusha dzean pala late.

Jekh plano ka te tzjknearel o bibukjaripe maskar e Roma

Kalantzopoulos phenel ke Lumjaki Banka si la shukar dikhipe pe neve aktzje kaj kerel o Governo Chehjako ka te tzjknearel sotzjcialno eksklusja e Romengi, kerindoj jekh Adzentzja vash Sotzjalno Inklusja thaj i decisja te dezealpe maj dur pe analiza pe kodola pharimata vash Romano bukjaripe. Sarsar , o them trebuj te kerel maj but.

O rodipe phenel ke trebuj stratedzja pe duj riga po bibukjaripe – kerindoj dzivde bukjake polisie – thaj te tzjknearelpe o avutno bibukjaripe vazdindoj i edukatzja e Romengi.

Bukjaripe dzjvde polisje – but thema kotar Evropaki Unja diken te paruven thaj barearen kadala polisje – e manusha kaj trajn kotar o sozjalnno si maj mishto te astaren buki, thaj pe aver rig te buxlearen pen neve stratedzje pe Bukjake Ofisura ka te keren than kodolenge kaj naj len shajpe kana roden buki. Pe angluni faza, Chehiko Republika kideas o shajpe ko sotzjalno zutipe, kado kerel ke e manusha te na maj aven phangle po sotzjalno. Numa, pala sar phenel vi o rodipe, kado na avela dosta.

"Numa te shinelpe o sotzjalno zutipe na kerel maj baro o shajpe e mansuhengo kaj naj len kalifikatzja, soske si xantzj thana bukjake kaj na mangelpes kalifikatzja," phenel o Bodewig. "Lenge trebuj zutipe thaj e Bukjake Ofisura trebuj te keren jekh stratedzja kerdi pala lenge mangimata ka te buxlearen lengi kalifikatzja."

Dikhindoj pe mashkarthemutni lashi praktika, o rodipe kerel proposalo ka te nevjarenpen e Bukjake Ofisura thaj te sikljon sar te keren aktzja pe inzardo-vaxti vash o bibukjaripe – jekh vazno buki kaj si te kerel i Chehiko Republika ande lako sea sistemo bukjako, na numa vash e Roma kaj naj len buki. Anda kadea trebuj kethani buki kerdi kodole organizatzjentza kaj si len prindzaripe thaj si pakivale ande Romane komuniteta thaj kaj shaj te aven kontraktujme ka te keren nevo sistemo. O rodipe phenel ke, dikhindoj pe kadala prindzarimata, Bukjake Ofisura trebuj te keren kadea interventzje kaj te barearean o prindzaripe e manushengo pe verver bukja thaj trebuj kerde kursura, buteder kursura kaj e mansuha te sikljon te drabaren thaj te ginaven.

Numa, sar o rodipe sikavel amenge, o maj baro efekto ka anel i preventzja thaj i buki e ternentza. Sigjardi buki trebuj kerdi ka te del o shajpe e Romen te avel len shukar edukatzja kotar i xurdelin dzi karing uche shkole, thaj te tziknearelpes kodi bibaxt kana e chavore muken i shkola angle te agorisaren, te dzealpe dzi othe kana shaj te zutin e ternen loventza kana dzeana thaj beshena te sikleon andi shkola te len kursura, sea kodola chavore tala 15-enge bersha. E Cheshkake studentura si len lashi evaluatzja mashkar themutne rodimata, kodo sikavel ke o edukatzjonalno sistemo, kerel shajpe savorenge kana astaren anglunes te phiren andi shkola thaj o sotzjalno-ekonomikano levelo naj faktoro kai te mukel palpale chavoren po angluno vaxti kana phiren adi shkola .

"E shkole na dikhelpe ke dzeanen sar te zutin e Romane chavoren te phagen o sotzjalno levelo kaj dikerel len rigate," phenel o Bodewig.

Po raporto kerdeas buki kethanes i Lumjaki Banka thaj o Ofiso Governosko kotar Chehja Republika ande jekh kethano rodimasko programo inzardo pe palutne 12 shona.

Pala sea o raporto, rugis dikhen: http://siteresources.worldbank.org/ECAEXT/Resources/258598-1224622402506/CZ_Roma_Employment_Full_Report.pdf  

Kontakto:

Ando Washington: Michael Jones, +1-202-473-2588, mjones2@worldbank.org  

Andi Praga: Ivelina Taushanova, +359-889-590099, itaushanova@worldbank.org